1_OOWSoWHeQ5kyJ4N0P2ptNA

Zincirlerinizi Kırın: Bir Özgür Yazılım Manifestosu

Siz, şakırdamıyor diye zinciriniz yok mu zannediyorsunuz?

  Bilgisayar, hayatımızın tam anlamıyla her yerinde bulunan, evrensel bir makinedir. Bilgisayarı aşırı gelişmiş bir fonksiyon olarak düşünebiliriz. Bilgisayara yapmasını istediğiniz işleri söyler ve yapmasını beklersiniz. Yani bilgisayara emirler verirsiniz, bilgisayar da emirlerinize itaat eder ve uygular. Fakat bir bilgisayarı bir fonksiyondan ayıran bazı temel özellikler vardır. Bilgisayarınızın tamamıyla sizin emrinize amade olduğunu düşünebilirsiniz. Fakat kullandığınız yazılımlar şirketler tarafından üretilir ve sizin emirlerinizi bu şirketlerin söylediği, izin verdiği kadar uygular.

  Bu durumda ya siz bilgisayarınızı ve programlarınızı kontrol edersiniz, ya da şirketler programlar aracılığıyla bilgisayarınızı ve sizi kontrol eder. Özgür Yazılım düşüncesine göre bir kişinin programı ve bilgisayarı tam anlamıyla kontrol edebilmesi için dört adet temel özgürlüğe ihtiyacı vardır.

  • Özgürlük 0: Kullanıcı yazılımı her amaç için çalıştırabilmelidir.
  • Özgürlük 1: Kullanıcı amaçlarını uygulayabilmek için yazılımın kaynak koduna erişebilmeli, yazılımın nasıl çalıştığını öğrenebilmeli ve yazılımı değiştirebilmelidir.

Bu iki özgürlük sayesinde kullanıcılar bağımsız olarak programı değiştirebilir ve programı kendi amaçları doğrultusunda kullanabilir. Fakat bu iki özgürlük tamamen bireyseldir.

  • Özgürlük 2: Kullanıcı yazılımın birebir kopyasını istediği zaman yayımlayabilme ve satabilme özgürlüğüne sahip olmalıdır.
  • Özgürlük 3: Kullanıcı yazılımın bir şekilde değiştirilmiş versiyonlarını istediği zaman yayımlama ve satabilme özgürlüğüne sahip olmalıdır.

Bu özelliklere sahip olan yazılımlara Özgür Yazılım denir ve yazılım kullanıcıların kontrolündedir. Fakat bu özgürlüklerden bir tanesi bile eksik ise bu yazılım Özgür Yazılım olmaktan çıkar ve kullanıcılar yazılımın kontrolü altına girer, böylece yazılımı üreten veya dağıtımını sağlayan şirketler yazılımları kullanarak kullanıcılar üzerinde haksız güç sahip olur, onları görünmez bir zincire vurur. Özgür Yazılım düşüncesinin temelleri bu zincirleri kırma hedefine dayanmaktadır.

Yazılımları iki şekilde ele alabiliriz:

  • Bunlardan ilkine çalıştırılabilir program denir, sadece sayılardan oluşan bu sistemi bazen programcılar bile anlayamaz. Bir yazılımın çalıştırılabilir kodlarının yayımlanması programlama bilgisi düşük bir kullanıcı için hiçbir şey ifade etmeyebilir.
  • Bunlardan ikincisine ise kaynak kod denir. Kaynak kodlar Java, C, Swift gibi programlama dilleri ile yazılır. Programcıların yazdıkları da budur. Bir yazılımın kaynak kodlarının yayımlanması ise programcılar için çok şey ifade eder.

Bir yazılımın kaynak kodlarının yayımlanmasının programcılar için çok şey ifade ettiğinden bahsettik. Fakat yazımın başında belirttiğim gibi bilgisayar evrensel bir makinedir. Bir kişinin bilgisayarı kullanabilmesi için programcı olmasına gerek yoktur. Aynı şekilde bir kişinin bir yazılımı kendi amaçları doğrultusunda kullanabilmesi için de programcı olmasına gerek olmamalıdır.

Kullanıcı yazılımı istediği biçime sokmak için istediği kişi ve gruplar ile çalışma özgürlüğüne sahiptir. Bu da Özgür Yazılım Topluluğunu oluşturur. Elbette herkes bireysel olarak kaynak kodunu çözemeyebilir. Bunu çözebilmek için her bireyin Özgür Yazılım topluluklarına ihtiyacı vardır. Tabi ki bu gruplarda üyelerin istekleri doğrultusunda yazılımı değiştirebilecek programcılar olması gerekmektedir. Tüm bu sistemin çalışmasını sağlamak için gerekenler ise Özgürlük 2 ve Özgürlük 3’tür. Bu özgürlüklerin varlık amacı Topluluğu sağlamaktır.

Özgür Yazılım ve GNU/Linux Hakkında

Özgür Yazılım düşüncesinin önderlerinden olan Richard Stallman 1983 yılında GNU adını verdiği tamamen özgür yazılım olan bir işletim sistemi geliştireceğini açıkladı. Bundan 9 yıl sonra, 1992’de proje neredeyse bitmişti fakat işletim sisteminin çekirdeği eksikti. O yıl Linus Torvalds Linux adını verdiği çekirdeği yayımlayarak işletim sistemini tamamladı ve ilk Tamamen Özgür İşletim Sistemi doğmuş oldu. Elbette Özgür Yazılım ilkelerinden Özgürlük 2 ve 3 sayesinde yazılım olduğu gibi kalmadı. Redhat gibi gruplar sayesinde geliştirildi/değiştirildi ve yayımlandı. Ortaya Ubuntu, Fedora, Trisquel gibi dağıtımlar çıktı. (Şuanda dünyada 1000’den fazla farklı Linux dağıtımı bulunuyor.)

Ne yazık ki özgürlüğe sahip olmanız, her zaman özgür olacağınız manasına gelmez. Bu dağıtımların çok küçük bir kısmı tamamen özgür durumda. Bazıları özgürlüğe yeterince değer vermeyen insanlar tarafından geliştirildiği için Özgür Yazılım ilkelerini ihlal edebiliyor veya özgür olmayan yazılımlar barındırabiliyor.

Özgür Olmayan Yazılıma Sahipsek Neler Olabilir?

Özgür Olmayan Yazılımlar oldukça kapalı sistemlere sahiplerdir. Yaptıklarını göremez, takip edemez, engelleyemez, değiştiremezsiniz. O ise sizi izleyebilir, sizi takip edebilir, sizi kısıtlayabilir ve istediklerinizi yapmaktan alıkoyabilir.

Bu söylenenler insanlara uzak gelebilir elbette, bunun için biraz da yaşanmış ve yaşanan somut örneklerden bahsedebiliriz:

  • Özgür Olmayan Yazılım uzaktan kitaplarınızı silebilir: Amazon’un George Orwell’e ait 1984 kitabı için yaptığı gibi.
  • Özgür Olmayan Yazılım geliştirici kullanıcıyı bazı özellikleri kullanıcının elinden almakla tehdit ederek onları zararlı güncellemeler yapmaya zorlayabilir: Sony’nin Playstation 3 üzerinden yaptığı gibi.
  • Özgür Olmayan Yazılım zorla yazılımdaki bazı noktaları değiştirebilir: Microsoft’un Windows işletim sistemindeki evrensel “Backdoor”ları kullanarak yapabildiği gibi.
  • Özgür Olmayan Yazılım kullanıcıyı sabote edebilir: Microsoft’un NSA’ya (Amerikan Ulusal Güvenlik Ajansı) Windows işletim sistemindeki açıkları göstererek kullanıcıların bilgisayarlarına nasıl saldırı yapabileceklerini söylediği gibi.

Kısacası daha önce de söylediğim gibi, Özgür Olmayan Yazılımın varlığında üreticiler kullanıcılar üzerinde haksız bir güce sahiptir ve bu güçleri kullanıcıların aleyhine kullanabilir, kullanılmasına sebep olabilir.

 

Açık Kaynak Kodlu Yazılım Hakkında

Açık Kaynak Kodlu Yazılım, Özgür Yazılım gibi geniş bir kavramın aksine sadece programın kaynak kodlarının ulaşılabilir olduğunu gösterir. Özgür Yazılım kullanıcıların program üzerinde tam hakimiyetini ve kullanıcıların amaçları doğrultusunda kat ettikleri yolları kısaltmayı, kolaylaştırmayı hedeflerken Açık Kaynak Kodlu Yazılım Özgür Yazılım ilkelerini gözetmeden daha çok yazılımın kullanıcılar tarafından geliştirilmesini amaçlar. Kullanıcıların kendi amaçları doğrultusunda hareket etmesini, kullanıcının geliştirdiği/değiştirdiği yazılımı yayımlamasını engelleyebilir.

Free Software Karışıklığı Hakkında

Özgür Yazılımın İngilizcedeki karşılığı “Free Software”dir. “Free” kelimesi hem Özgür hem de Bedava anlamlarına geldiğinden dolayı bir karışıklık yaratmaktadır. Özgür Yazılımın “Beleş Yazılım” ile alakası yoktur ve hiçbir ilkesinde bahsedilmez. Fakat Özgür Yazılım kendi doğası gereği zaten bedavadır. Özgürlük 1’de bahsedildiği gibi kullanıcı kaynak kodlarına erişebilir ve değiştirebilir, Özgürlük 2’de bahsedildiği gibi kullanıcı birebir kopyayı yayımlanabilir, son olarak Özgürlük 3’te bahsedildiği gibi kullanıcı değiştirdiği kopyayı bile yayınlayabilir. Sonuç olarak özgür bir yazılımın ücretli olması zaten mantıksızdır. Bunun yerine Özgür Yazılımların kendilerine ait vakıfları vardır ve bu yazılımlardan yararlanan insanlar isterlerse bu vakıflara bağışta bulunabilir.

Özgür Yazılım Devrimi ve Buna Yönelik Engeller Hakkında

Dünya üzerindeki çoğu sunucu özgür yazılım olduğu için GNU/Linux işletim sistemini kullanıyor. Elbette onlar da bu özgürlükten sonuna kadar yararlanma hakkına sahip. Fakat Özgür Yazılımın düşüncesi tüm insanları zincirlerinden kurtarmak ve tüm bilgisayarları özgür yazılımlı hale getirmektir. Bu yüzden asıl önemli olan sizin, kullanıcıların özgürlüğüdür. Tabi ki buna ulaşmak için bazı engelleri aşmamız gerekiyor.

Bunlardan birincisi kullanıcıların üzerinde sağladıkları kontrol sayesinde para kazanan devasa şirketler ve bu şirketler daha az para kazanmalarına sebep olacak Özgür Yazılım Devriminden hiç ama hiç hoşlanmamakla birlikte başarıya ulaşmasını da istemiyorlar.

İkincisi ise medya kuruluşlarının özgür yazılımdan pek bahsetmeyişi, bunun yerine bazı etik sebeplerden dolayı Özgür Yazılım düşüncesi ile benzer olmasına rağmen bir takım ayrılıkları olan başka bir terim kullanıyorlar: Açık Kaynak Kodlu Yazılım. Fakat buradaki önemli nokta şu: Eğer ki özgürlük istiyorsak, özgürlükten bahsetmeliyiz. Gelişmesine hiçbir katkıda bulunmasak bile her “Özgür Yazılım” dediğimizde Özgür Yazılım Devrimi’ne katkıda bulunmuş oluruz.

Üçüncü bir engel ise çoğu okulun özgür olmayan yazılımlar ile öğretim yapması ki okulun görevi kendi ayakları üzerinde durabilen, bağımsız, öz güven sahibi, iş birliği yapabilen, özgür vatandaşlar yetiştirmektir. Bu da okullarda öğrencilere Özgür Yazılımın öğretilmesini gerektirir. Bunun bir diğer sebebi ise öğretim için önemli olmasıdır. İleride programcı olmak isteyen ve yazılımların nasıl işlediğini öğrenmeye çalışan iki öğrenciden biri özgür olmayan yazılımı incelerken kaynak kodlarının saklı olması sebebiyle hiçbir şey öğrenemezken diğer öğrenci özgür bir yazılımın dili hakkında bilgi edinerek kaynak kodları sayesinde rahatlıkla işleyişini anlayabilir.

Dördüncüsü ise donanım üreticilerinin bazı donanımlarda nasıl özgür yazılım kullanacağımızı söylememelerinden kaynaklanıyor. Bu oldukça şaşırtıcı çünkü bize ürünlerini satmak istiyorlar fakat onu nasıl kullanacağımızı söylemiyorlar. Bize: “Al sana özgür olmayan bir yazılım, çalıştır ve sus, bizi rahatsız etme.” diyorlar. Bizse bütün o 01111001 kodlarını inceleyerek donanımını çalışma tarzını öğreniyor ve ancak bu şekilde kendi amaçlarımız doğrultusunda kullanabiliyoruz.

Son Söz

İnsanların ortaya attığı her yeni fikir, ürettiği her yeni icat, keşfettiği her yeni iş beraberinde yeni ve gerekli insan hakları getirir. Tüm bu haklar birbirine bağlıdır, birbirinden destek alırlar. Bir tanesinden vazgeçersen dengeyi korumak giderek zorlaşır. Bu günlerde bilgisayar ve yazılım toplum içerisinde çok önemli bir yere sahip ki Özgür Yazılım artık hepimizin farkına varması ve korumaya çalışması gereken oldukça önemli bir özgürlük.

Sonuç olarak: Siz özgür yazılıma nasıl yardımcı olabilirsiniz?

Yazılımlarınızı özgür halde yazabilir, özgür yazılım kullanmayı öğrenip öğretebilir, organize olup özgür yazılıma geçiş konusunda faaliyet gösterebilir, en azından “Özgür Yazılım” diyerek bu düşünceyi yayabilirsiniz.

Özgür Yazılımcılar, görüş ve niyetlerini gizlemeyi reddederler. Varsın teknolojiye egemen şirketler bir Özgür Yazılım Devrimi ürküntüsüyle tir tir titresinler. Özgür Yazılımcıların, zincirlerinden başka kaybedecek şeyleri yok. Bir dünya var kazanacakları!

Bütün ülkelerin Özgür Yazılımcıları, birleşin!

Kaynakça:

Düşünceler

https://www.gnu.org/gnu/linux-and-gnu.html

https://www.debian.org/releases/jessie/amd64/ch01s02.html.en

TedX Geneva2014 Richard Stallman

https://www.gnu.org/philosophy/free-software-for-freedom.html

BilimX, yaklaşık 2 senedir ürettiği 120'den fazla bilimsel makaleyi revize ediyor. Şu anda yazıların %30'u revize edilip yayınlandı. Kasım ayında tamamı bitirilip bilimseverlere sunulacaktır.  İyi Okumalar!